Begin met de Vergunningcheck in het Omgevingsloket
In het Omgevingsloket kies je de locatie en je werkzaamheden en beantwoord je een paar vragen. Je krijgt dan een actielijst. Daarin staat per werkzaamheid of je een vergunning moet aanvragen, een melding moet doen of informatie moet geven, of dat het toestemmingsvrij is. Aan de uitkomst kun je geen rechten ontlenen, maar het is wel de officiële eerste stap.
Let op: ook als je zonder vergunning mag bouwen, gelden de bouwregels uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) gewoon, net als de burenregels uit het Burgerlijk Wetboek.
Twijfel je na de check? Vraag het de gemeente vóór je tekeningen laat maken. Een vraag stellen is gratis; voor een formeel vooroverleg (conceptverzoek) rekenen veel gemeenten wel leges, meestal een deel van de vergunningleges. Ook een afgewezen aanvraag kan leges kosten; dat bepaalt je gemeente.
Wat vaak vergunningvrij is, en wat niet
De landelijke regels (artikel 2.29 Bbl) en de landelijke overgangsregels in het omgevingsplan (de 'bruidsschat', artikelen 22.27 en 22.36) maken een rij kleine ingrepen aan een woning vergunningvrij, als je aan de voorwaarden voldoet. De grote lijn: achterkant vaak vrij, voorkant en zijkant naar de straat meestal niet. Dit zijn de bekendste gevallen, volgens IPLO:
- Gewoon onderhoud: zonder dat vorm en detaillering veranderen. Zonder vergunning, behalve aan een bouwwerk dat zelf zonder de vereiste vergunning is gebouwd (zie de tip hieronder).
- Dakkapel aan de achterkant (of een zijkant die niet naar openbaar gebied kijkt): plat dak, maximaal 1,75 meter hoog, de onderkant tussen 0,5 en 1 meter boven de dakvoet, de bovenkant meer dan 0,5 meter onder de nok, en meer dan 0,5 meter van de zijkanten van het dakvlak. Aan de voorkant gelden de regels van je gemeente; reken daar op een vergunning.
- Kozijnen vervangen: voor de bouwregels (het technische deel) in de regel vergunningvrij. Ruimtelijk ook vrij aan de achterkant en aan een zijkant die niet naar de straat kijkt (artikel 2.29 Bbl). Aan de voorkant gelden de regels van je gemeente; zie de check.
- Aanbouw of uitbouw (bruidsschat; je gemeente kan deze regels hebben aangepast): alleen op het achtererf, dat begint 1 meter achter de voorkant van je huis, en meer dan 1 meter van openbaar gebied. Het voorerf vraagt altijd een vergunning. Binnen 4 meter van het oorspronkelijke huis mag de aanbouw niet hoger dan 30 centimeter boven de vloer van je eerste verdieping, nooit hoger dan het huis en nooit hoger dan 5 meter. Verder dan 4 meter van het huis mag het alleen een berging, garage of kas zijn (geen woonruimte) en is 3 meter de grens, tenzij je een schuin dak maakt (nok maximaal 5 meter). Is het bebouwingsgebied achter je huis 100 m² of kleiner, dan mag maximaal de helft bebouwd zijn; bij een groter gebied geldt een staffel (tot 300 m²: 50 m² plus 20 procent van de rest; daarboven tot maximaal 150 m²). Bestaande schuren en aanbouwen tellen mee.
- Monument of beschermd stads- of dorpsgezicht: de vrijstellingen gelden niet voor een monumentale woning. Bij een rijksmonument heb je voor een verbouwing meestal ook een vergunning nodig voor de rijksmonumentenactiviteit (artikel 5.1 Omgevingswet). Dat kan ook voor werk binnen gelden; vrij is bijvoorbeeld een inpandige wijziging aan een onderdeel zonder monumentale waarde (artikel 13.11 Bal). Of een onderdeel geen monumentale waarde heeft, vraag je vooraf aan de gemeente. In een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht mag alleen inpandig, aan een achterkant die niet naar openbaar gebied kijkt, of op het achtererf (niet aan de zijkant) zonder vergunning. Bij een gemeentelijk beschermd gezicht bepaalt het omgevingsplan van je gemeente het. Gewoon onderhoud in dezelfde kleur en hetzelfde materiaal mag wel.
Je gemeente mag de landelijke overgangsregels voor aanbouwen (de 'bruidsschat') aanpassen. Daarom is de check in het Omgevingsloket leidend, niet een lijstje als dit. Let ook op wat er al staat: is een bestaand bouwwerk zonder de vereiste vergunning gebouwd of gebruikt, dan mag je daar niets vergunningvrij in, aan, op of bij bouwen, ook geen dakkapel of aanbouw (artikel 2.22 Bbl en artikel 22.23 bruidsschat).
Begin met een template
Een kant-en-klaar Excel-bestand om mee te starten. Gratis, zonder account.
Eén aanvraag, twee toetsen: techniek en ruimte
Sinds de Omgevingswet is bouwen in twee stukken geknipt. De technische bouwactiviteit toetst de gemeente aan de bouwregels uit het Bbl, zoals constructieve veiligheid. De omgevingsplanactiviteit is het ruimtelijke deel: past het in het omgevingsplan, hoe hoog, hoeveel bebouwd, en welstand. Een plan kan voor het ene deel vrij zijn en voor het andere een vergunning vragen; een dakkapel is voor de bouwregels bijvoorbeeld in de regel vergunningvrij, terwijl je voor het omgevingsplan van je gemeente toch een vergunning nodig kunt hebben.
Verander je de draagconstructie, dan is het technische deel vergunningplichtig. Dat speelt bij een dragende muur eruit. Je doet alles in één aanvraag in het Omgevingsloket. Wil je slopen én uitbouwen, dan hoef je volgens het Juridisch Loket maar één vergunning aan te vragen.
Los van de vergunning staat de sloopmelding. Komt er bij het slopen naar schatting meer dan 10 m³ afval vrij, of verwijder je asbest, dan meld je het slopen bij de gemeente, meestal minimaal 4 weken vooraf (artikel 7.10 Bbl). Ook gedeeltelijk afbreken telt als slopen. Zie sloopmelding doen, of doe de sloopmelding-check.
Woon je in een appartement? Dan heb je naast de gemeente ook met je VvE te maken. Zie VvE-toestemming.
Aanvragen: tekeningen, berekening en leges
Je vraagt aan in het Omgevingsloket, of op papier via de gemeente. Welke stukken je meestuurt, zoals bouwtekeningen en een constructieberekening, staat in de Omgevingsregeling; het loket geeft ze automatisch aan. Je geeft ook aan of je de omgeving hebt betrokken, en zo ja hoe en met welk resultaat. Dat is vrijwillig, behalve in gevallen die de gemeenteraad heeft aangewezen; zie buren informeren. Onder de COVO 2026 van BouwGarant vraagt de aannemer de vergunning aan, tenzij je iets anders afspreekt. De toelichting bij de COVO noemt als voorbeeld dat je bij een vergunningplichtige verbouwing een kwaliteitsborger moet inschakelen. Volgens IPLO gelden de regels voor kwaliteitsborging, met een kwaliteitsborger, nu alleen voor nieuwbouw en niet voor verbouw; dat kan later veranderen.
De leges bepaalt de gemeente in haar legesverordening. Ze verschillen per gemeente, en je betaalt ze ook als de vergunning wordt geweigerd. Trek je de aanvraag in, dan krijg je soms een deel terug. In 2025 kostte de vergunning voor een dakkapel gemiddeld € 451 en voor een dakopbouw € 3.083 (COELO, 114 gemeenten; bij de dakopbouw is dat het technische en het ruimtelijke deel samen). Die kosten zijn soms aanzienlijk, zegt de COVO-toelichting: vraag ze vooraf op bij de gemeente en zet ze in je verbouwbudget.
Hoe lang duurt het, en wat als de gemeente te laat is
De gewone (reguliere) procedure: 8 weken vanaf de dag dat de gemeente je aanvraag ontvangt, één keer te verlengen met maximaal 6 weken. Moet een andere overheid instemmen, dan 12 weken. Vraagt de gemeente om aanvulling, dan staat de klok stil vanaf de dag erna tot je hebt aangevuld (artikel 4:15 Awb). Alleen in bijzondere, aangewezen gevallen (bijvoorbeeld een plan met grote gevolgen voor de omgeving dat buiten het omgevingsplan valt) geldt de uitgebreide procedure van 6 maanden. Bij een gewone woningverbouwing komt dat zelden voor.
Een stille gemeente levert geen vergunning meer op. Onder de oude wet kreeg je de vergunning automatisch als de termijn verstreek; die regel is met de Omgevingswet vervallen. Beslist de gemeente te laat, stuur dan een schriftelijke ingebrekestelling. Beslist ze twee weken later nog niet, dan kun je recht hebben op een dwangsom (€ 23 tot € 45 per dag, maximaal 42 dagen, artikel 4:17 Awb; check de actuele bedragen) en kun je zonder bezwaarfase beroep instellen bij de rechtbank.
Na het besluit maakt de gemeente het bekend, en de vergunning geldt vanaf de dag erna. Bij kappen of slopen pas 4 weken later. Vanaf dat moment kunnen belanghebbenden, zoals buren, 6 weken bezwaar maken. Jij mag intussen meestal al bouwen, maar dat is op eigen risico: wordt de vergunning later ingetrokken, dan moet je het werk ongedaan maken. Wordt een bezwaar afgewezen, dan is binnen 6 weken beroep bij de bestuursrechter mogelijk.
Bouwen zonder of in afwijking van de vergunning
Bouw je zonder vergunning die wel nodig was, of anders dan vergund, dan kan de gemeente handhaven. IPLO noemt vier instrumenten. Een last onder dwangsom: je moet herstellen, anders verbeur je een bedrag. Een last onder bestuursdwang: herstel je niet binnen de termijn, dan doet de overheid het zelf en verhaalt ze de kosten. Een bestuurlijke boete, vooral als je de bouwregels uit het Bbl overtreedt en herstel niet meer kan (artikel 18.12 Omgevingswet). En strafvervolging: bouwen zonder de vereiste vergunning is ook een strafbaar feit. Hoe hoog een dwangsom is, verschilt per zaak; een wettelijke standaard is er niet.
Meestal krijg je een begunstigingstermijn: tijd om de overtreding op te heffen of alsnog een vergunning aan te vragen (legaliseren). Bij gevaar of een herhaalde overtreding hoeft dat niet. Maar ook als legalisatie mogelijk lijkt, hoeft de gemeente niet af te zien van handhaving. Buren kunnen de gemeente om handhaving vragen; die moet dan binnen 8 weken beslissen.
Zet de vergunning in je planning
De volgorde: eerst tekeningen en constructieberekening, dan de aanvraag, dan 8 tot 14 weken wachten, dan 6 weken bezwaartermijn. Pas daarna is de vergunning onherroepelijk, tenzij iemand bezwaar maakt; dan duurt het tot op dat bezwaar (en een eventueel beroep) is beslist. De toelichting bij de COVO 2026 zegt: start je eerder, dan is dat jouw risico. Komt er bezwaar, dan lopen de kosten op: besteld materiaal, een gehuurde kraan, een aannemer zonder werk. Spreek ook geen vaste begin- en opleverdatum af zolang de vergunning er niet is, raadt diezelfde toelichting.
Reken terug vanaf de dag dat je wilt starten, zoals in verbouwing plannen en de voorbeeldplanningen. De vergunning is daarin de langste wachttijd die je zelf nauwelijks kunt versnellen, behalve door compleet aan te vragen.
In RenoTasker maak je een taak 'vergunning' met een vaste startdatum (de dag van indienen) en een duur van 14 weken. Zo zie je op de tijdlijn wanneer je op z'n vroegst kunt starten. De leges zet je als kostenpost in Financiën. Zie planning en tijdlijn en kosten bijhouden.
Zo doe je dit in RenoTasker
Planning: wanneer gebeurt wat
Eén startdatum voor je project plus de duur per taak maken je tijdlijn.
Veelgestelde vragen
Mag ik verbouwen zonder vergunning?
Voor veel kleine ingrepen aan de achterkant wel: gewoon onderhoud, een dakkapel of dakraam achter, zonnepanelen, een aanbouw binnen de maten. Check het in het Omgevingsloket; de bouwregels uit het Bbl gelden ook zonder vergunning.
Heb ik een vergunning nodig voor een dakkapel?
Aan de achterkant vaak niet, als hij een plat dak heeft, maximaal 1,75 meter hoog is en genoeg afstand houdt tot dakvoet, nok en zijkanten. Aan de voorkant, bij een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht meestal wel.
Mag een uitbouw van 4 meter zonder vergunning?
De 4 meter is de afstand tot je oorspronkelijke huis. Binnen die 4 meter mag een aanbouw woonruimte zijn, tot 30 centimeter boven de vloer van je eerste verdieping (maximaal 5 meter). Verder dan 4 meter mag alleen een berging, garage of kas, tot 3 meter hoog. Een woonkamer dieper dan 4 meter vraagt dus een vergunning. Daarnaast telt de oppervlakte (tot 100 m² maximaal de helft, daarboven een staffel), en alleen op het achtererf. Je gemeente kan afwijken, dus doe de check.
Hoe lang duurt het aanvragen van een omgevingsvergunning?
Reken op 8 weken, met maximaal 6 weken verlenging; 12 weken als een andere overheid moet instemmen. Daarna nog 6 weken bezwaartermijn. Automatisch verleend wordt er niets meer.
Wat gebeurt er als ik zonder vergunning bouw?
De gemeente kan een last onder dwangsom of bestuursdwang opleggen, een boete geven of strafrechtelijk vervolgen. Meestal krijg je een termijn om te herstellen of alsnog een vergunning aan te vragen, maar legalisatie is geen recht.
Lees ook
- Verbouwing plannen: zo maak je een planning die kloptTerugrekenen vanaf je startdatum, met vergunning, levertijden en droogtijden erin.Lees de gids
- Verbouwplanning in Excel: gratis templateGratis Excel met voorbeeldplanningen per type en bestelmomenten erin.Download de template
- Sloopmelding-check: wat heb je nodig voor je sloopwerk?Zie of je een sloopmelding, vergunning of asbestonderzoek nodig hebt, en wanneer.Doe de sloopmelding-check
- Planning verbouwing: voorbeelden per typeVoorbeeldplanningen voor badkamer, keuken, uitbouw, dakkapel en hele woning.Lees de gids
- Volgorde van een verbouwing: wat doe je eerst?Van sloop tot afwerking: de volgorde die dubbel werk voorkomt, met de reden erbij.Lees de gids
- Draaiboek verbouwing: wat je regelt vóór de eerste hamerslagContactlijst, weekrooster, leveringen, buren, container, nuts en verzekering: alles op één lijst.Lees de gids
- Hoe lang duurt een verbouwing?Bouwtijd, levertijd en vergunning per type verbouwing, en waarom het uitloopt.Lees de gids
- Zelf je verbouwing coördineren: wat regie echt betekentZelf de regie, een bouwbegeleider of een hoofdaannemer? Wat je dan zelf draagt.Lees de gids
- Dragende muur doorbreken: kosten, constructeur en vergunningIs de muur dragend? Wat kosten constructeur en stalen balk, en wanneer heb je een vergunning nodig?Lees de gids
- Oud huis gekocht? Dit check je vóór je gaat verbouwenElektra, loden leidingen, riool, vocht en fundering: wat je checkt vóór de afwerking begint.Lees de gids
- Vloerverwarming bij een verbouwing: infrezen, nieuwe dekvloer of droogbouw?Infrezen, nieuwe dekvloer of droogbouw: wat je vloer moet kunnen, de droogtijd en de kosten.Lees de gids
- Groepenkast en stroomaansluiting: wat regel je bij je verbouwing?Extra groepen, 1-fase of 3-fase, verzwaren en de wachtlijst: wat je regelt vóór de keuken.Lees de gids
- Badkamer verbouwen: stappenplan van sloop tot kitwerkVan sloop tot kitwerk: volgorde, duur, nooddouche, waterdicht maken, btw en kosten.Lees de gids
- Slopen bij een verbouwing: regels, container en bouwafvalWat je regelt vóór je sloopt: melding, asbestonderzoek, container en afval.Lees de gids
- Uitbouw of aanbouw: stappenplan van idee tot opleveringVan idee tot oplevering: stappen, kosten per m², fundering, bouwtijd en de regels voor de buren.Lees de gids
- Keuken verbouwen: wie doet wat, in welke volgorde, en hoe lang zit je zonder keuken?Keukenzaak, loodgieter en elektricien op één lijn: schema, volgorde, inductie en levertijd.Lees de gids
- Zolder verbouwen tot slaapkamer: eisen, vaste trap, vergunning en kostenEisen aan een slaapkamer op zolder, de vaste trap, vloer, vergunning, isolatie en wat het kost.Lees de gids
- Sloopmelding doen: wanneer het moet, hoe je meldt en wanneer je een vergunning nodig hebtWanneer je sloopwerk moet melden, hoe dat in het Omgevingsloket gaat en wanneer je een vergunning nodig hebt.Lees de gids
- Badkamer slopen: stappen, asbest, container en kostenZo sloop je een badkamer: stappen, gereedschap, asbest, container en kosten.Lees de gids
- Keuken slopen: gas, water en stroom eraf, afvoeren en kostenGas laten afdoppen, water en stroom eraf, de stappen, afvoeren, asbest en wat het kost.Lees de gids
- Bouwcontainer huren: welke maat, wat het kost en de regelsWelke maat je nodig hebt, wat een container kost, wat er niet in mag en wanneer je een vergunning nodig hebt.Lees de gids
Andere gidsen
- Verbouwbudget maken: zo stel je een begroting op die kloptAlle posten op een rij, btw 9 of 21 procent, buffer, en hoe je de verbouwing betaalt.Lees de gids
- Oplevering van je verbouwing: checklist en je rechtenWat je per ruimte controleert, wat opleveren juridisch betekent, en de laatste betaling.Lees de gids
Bronnen
- Rijksoverheid: Vergunning aanvragen voor (ver)bouwen
- Rijksoverheid: Vergunningvrij bouwen en verbouwen
- Rijksoverheid: Stappenplan bij bouwen en verbouwen
- Rijksoverheid: Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
- IPLO: Resultaat van de Vergunningcheck in het Omgevingsloket
- IPLO: De knip: scheiden van technisch en ruimtelijk bouwen
- IPLO: Vergunning of melding bij de technische bouwactiviteit
- IPLO: Vergunningvrij bouwen: van Wabo naar Omgevingswet
- IPLO: Woning(en): bouwactiviteiten vergunningvrij omgevingsplanactiviteit
- IPLO: Vergunningvrije dakkapellen
- IPLO: Stappenplan bepaling vergunningvrij bouwen bijbehorende bouwwerken
- IPLO: Procedure aanvraag omgevingsvergunning (regulier)
- IPLO: Dit is veranderd voor de omgevingsvergunning
- IPLO: Participatie bij een omgevingsvergunning
- IPLO: Handhaving onder de Omgevingswet
- IPLO: Last onder dwangsom
- IPLO: Leidraad handhavingsacties en begunstigingstermijnen, versie 2023 (pdf)
- Algemene wet bestuursrecht, artikel 4:15 (opschorting beslistermijn)
- Juridisch Loket: Hoe vraag ik een omgevingsvergunning aan?
- Juridisch Loket: Bezwaar tegen omgevingsvergunning buren
- Juridisch Loket: Voorbeeldbrief verzoek om handhaving bouwvoorschriften
- COELO/Rijksoverheid: Ontwikkeling leges omgevingsvergunning om te bouwen 2024-2025 (pdf)
- BouwGarant: Consumentenvoorwaarden Verbouwingen (COVO) 2026 met toelichting (pdf)
- Algemene wet bestuursrecht, artikel 4:17 (dwangsom bij niet tijdig beslissen)
- Algemene wet bestuursrecht, artikel 6:7 (bezwaar- en beroepstermijn zes weken)
- Omgevingswet, artikel 18.12 (bestuurlijke boete)
- Omgevingswet, artikel 16.79 (inwerkingtreding omgevingsvergunning)
- IPLO: Korte en uitgebreide voorbereidingsprocedure
- VNG: Stappenplan omgevingsoverleg (leges voor vooroverleg)
- IPLO: Meldingsplicht sloopactiviteit
- IPLO: De sloopactiviteit, dit houdt het in
- IPLO: Vergunningvrije bijbehorende bouwwerken
- IPLO: Rijksregels voor rijksmonumenten
- IPLO: Bouwwerken in gevolgklasse 1
- Besluit bouwwerken leefomgeving, artikel 2.22 (geen vergunningvrij bouwen bij een illegaal bouwwerk)